Nguồn gốc bức ảnh lịch sử: Chiếc trực thăng cuối cùng

Một chiếc trực thăng UH màu trắng bạc, đậu chênh vênh trên một nóc nhà nhỏ. Một người đứng bên trực thăng cúi xuống kéo từng người một đang rồng rắn leo lên từ một chiếc thang mỏng manh trên sân thượng một tòa nhà.

Bức ảnh đi vào lịch sử: đám đông tranh nhau lên trực thăng trên 1 nóc nhà Sài Gòn
Hình ảnh này xuất hiện trên nhiều tờ báo Mỹ và phương Tây đúng ngày 30.4.1975 khi loan tin “The fall of Saigon” – Sài Gòn thất thủ. Trong ảnh là chiếc Huey (Bell 205) mang số hiệu N47004 do Bob Caron lái, và người đứng trên nóc là nhân viên CIA Oren B. Harnage.
Hình ảnh bi hài ấy nhanh chóng trở thành một biểu tượng cay đắng của một đế quốc khổng lồ tháo chạy khỏi một cuộc chiến dai dẳng với một đất nước nhỏ bé.
Nhiều năm sau chiến tranh, bức ảnh có mặt ở nhiều nơi với dòng chú thích: trực thăng bốc người trên nóc Sứ quán Mỹ tại Sài Gòn. Nhưng sau đó, quyển hồi ký của Frank Snepp – điệp viên CIA mang tên Decent interval (ở VN sách được dịch với tên Cuộc tháo chạy tán loạn) cho biết đây không phải là Sứ quán Mỹ mà là tòa nhà số 22 Gia Long (bây giờ là đường Lý Tự Trọng)

Thử hình dung xem trên chiếc sân thượng khoảng 100 m2, có đến hàng chục và có thể hàng trăm người chen chúc, cuống cuồng thoát ra từ chiếc thang máy và thang bộ và rồi lao nhanh về chiếc thang dẫn lên trực thăng. Mỗi chiếc trực thăng UH chỉ chở được tối đa 8 người nhưng nghe nói họ đã nhồi vào 14 – 15 người vào cái giờ phút khẩn cấp đó.

Theo Larry Berman, tác giả cuốn sách Điệp viên hoàn hảo, có hai “hành khách” đặc biệt ngẫu nhiên cùng lúc được trực thăng Mỹ bốc đi tại nóc nhà số 22 Gia Long vào tối 29.4.1975. Cả hai đều là nguồn tin và chỗ quen biết của nhà báo và là nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn. Đó là tướng Trần Văn Đôn, Phó thủ tướng đặc trách quốc phòng trong nội các cuối cùng của Nguyễn Văn Thiệu. Ông cũng là một trong những tướng theo Mỹ lật đổ Ngô Đình Diệm năm 1963. Thế mà giờ chót, tướng Đôn bỏ chạy và suýt “lỡ tàu” vì không chen vào được Sứ quán Mỹ. CIA báo ông biết chỉ còn một địa điểm duy nhất có thể lên được những chiếc trực thăng cuối cùng chính là tòa nhà 22 Gia Long. Khi vào được đây, ông “chạm trán” bác sĩ Trần Kim Tuyến, nguyên trùm tình báo của Ngô Đình Diệm, người giờ chót đến cầu cứu ông Ẩn và được ông Ẩn đích thân đưa đến. Thật may mắn cả hai đã leo đến được tầng 9 và vào được trực thăng. Sau đó tướng Đôn và bác sĩ Tuyến ngồi đối diện nhau nhưng cả hai lặng thinh, không nói câu nào trong suốt thời gian bay ra hạm đội Mỹ. Vâng, họ mãi mãi trở thành “yesterday people” – những nhân vật lùi vào quá khứ.

Hubert van Es – tác giả bức ảnh
Tác giả của bức ảnh chính là Hubert van Es, người Hà Lan, cũng là người phóng viên cuối cùng của Hãng thông tấn Mỹ UPI có mặt tại Sài Gòn. Lúc ấy, có khoảng 20 phóng viên nước ngoài “ở lì ” tại đây, không chịu “di tản” để chứng kiến cuộc chiến kết thúc. Trong đó, Hubert là người đã chụp được bức ảnh có một không hai này. Đúng 30 năm sau, trên tờ New York Times, ngày 29.4.2005, tác giả kể lại bức ảnh đã ra đời như thế nào. (http://www.nytimes.com/2005/04/29/opinion/29van_es.html?_r=0)
Hôm đó là thứ ba 29.4.1975, vào lúc 11 giờ trưa, các phóng viên nước ngoài có mặt ở Sài Gòn được Sứ quán Mỹ thông báo khẩn phải đến ngay địa điểm tập trung đối diện Bệnh viện Grall (Nhi đồng 2 ngày nay) trên đường Gia Long (Lý Tự Trọng) để ra sân bay. Khi tiễn các phóng viên ra xe, Hubert đã thấy cảnh thủy quân lục chiến Mỹ gạt bỏ phũ phàng những người VN muốn bám theo. Và rồi, một loạt cảnh náo loạn diễn ra ngay trên đường Tự Do (Đồng Khởi) – con đường số 1 của Sài Gòn. Suốt từ sáng đến tối hôm đó, trên bầu trời Sài Gòn lúc nào cũng thấy có một loạt trực thăng ngược xuôi rầm rộ.
Hubert trở về Văn phòng UPI ở tầng chót một khách sạn trên đường Tự Do cách không xa khách sạn Caravelle để làm ảnh. Khoảng 2 giờ 30 trưa, ông nghe nói có một chiếc trực thăng đang đáp trên nóc một tòa nhà chỉ cách 4 – 5 block. Lập tức, Hubert vội lấy máy ảnh, không quên mang theo ống kính tele 300 duy nhất ở văn phòng để chạy ra ban công săn hình. Qua ống kính, Hubert thấy trên tầng thượng tòa nhà có một chiếc trực thăng nhỏ bé đậu chênh vênh vì diện tích hạ cánh quá hẹp. Một nhân viên mặc thường phục đứng ngay cửa máy bay, cúi người kéo từng người lên và nhồi họ vào trực thăng. Thế rồi, chiếc trực thăng cất cánh, hàng người bên dưới nhốn nháo, tiếp tục trụ lại trên nóc tòa nhà. Cùng lúc Hubert chụp liên tục 10 kiểu ảnh từ lúc chiếc trực thăng bốc người cho đến lúc nó cất cánh bay đi.
Hubert trở lại ngay buồng tối để làm ảnh cho kịp việc truyền ảnh đi Nhật theo quy ước sẽ thực hiện vào 5 giờ chiều mỗi ngày. Ảnh sẽ truyền qua đường vô tuyến tại Nhà bưu điện trung tâm Sài Gòn. Mỗi ảnh có kèm chú thích, thời gian truyền một ảnh hồi ấy là 12 phút. Văn phòng UPI Tokyo đã nhận được 10 bức ảnh của Hubert nhưng không hiểu vì sao đã hiểu sai chú thích ảnh của ông. Thay vì ghi lại theo chú thích của Hubert là cảnh trực thăng bốc người di tản trên nóc một tòa nhà trung tâm Sài Gòn thì họ lại ghi là trực thăng bốc người ở nóc Sứ quán Mỹ! Có lẽ vào thời điểm đầy kịch tính đó, người ta đã liên tưởng ngay một hình ảnh rất tiêu biểu là người Mỹ sẽ tháo chạy từ chính sứ quán – lãnh thổ của họ. Đúng ra, chiếc trực thăng cuối cùng là chiếc trực thăng chở tiểu đội thủy quân lục chiến Mỹ lặng lẽ cất cánh khỏi nóc Sứ quán Mỹ vào rạng sáng 30.4 nhưng lúc ấy không ai chụp ảnh hay quay phim được.

Có lẽ số phận của bức ảnh là được lựa chọn để trở thành biểu tượng. Ngày nay, mỗi khi Mỹ phải rút quân khỏi đâu đó, như Iraq chẳng hạn, các tờ báo châm biếm lại vẽ lại bức ảnh này với những bình luận đầy mỉa mai.

Hubert Van Es mất năm 2009 tại Hồng Kông. Khi đó ông 67 tuổi.